Mikel Aldasoro Jauregi
OHARRAK
(1) 1876tik 1900era 60.000 etorkin iritsi ziren Bilbora eta inguruko mehatz zein herri industrialetara. Denbora tarte berean, eskualdeko biztanleria 25.000tik 230.000ra igo zen. (J.Nadal, La población española. Siglos XVI a XX. Barcelona, 1966, página 190.
(2) Fusi Juan Pablo, Socialismo y cuestión nacional en el Pais Vasco, 45 orrialdea.
(3) Ezaugarri hau nabarmentzen dute gorago aipatu lanetan J. P.Fusik, Justo de la Cuevak. eta Maria teresa Martínez de Sasek, azken honek El socialismo y la España oficial, Pablo Iglesias diputado a cortes, Madrid, Teicar, 1965, liburuan.
(4) 1907ko abuztuaren 18an Stuttgarteko Liederhallen egindako batzarra.
(5) Ziegler, Jean: Viva el poder, crítica a la razón de Estado. Madrid, Iepala 1987, 248. orrialdea.
(7) Esteban de Vega Mariano,"El partido socialista en la crisis de 1898". El Socialismo en España, Anales de la Historia, volumen I,. Editorial Pablo Iglesias, Madrid 1986. 98-99 orrialdeak.
(8) PSOE eta euskal abertzaletsuna. Joxe Azurmendi, Lur argitaletxea, Donostia. (12 orrialdea).
(10) Jatorrizko testutan gaztelerako hitzak erabiltzen direnez, hiztegira jo eta definizio hauek aurkitu ditugu;"nación: sociedad natural de hombres a los que la unidad de territorio de origen de historia etx. inclina a la comunidad de vida y crea la conciencia de un destino común. Conjunto de habitantes de un Pais regido por un gobierno. Nacionalidad: carácter nacional. Solidaridad racial, política e institucional que constituye una nación".
(11) PSOE eta euskal abertzaletsuna. Joxe Azurmendi, Hordago argitaletxea, Donostia., 61. orrialdea.
(15) Ibidem. 113. eta 132. orrialdeak.
(16) *Indalencio Prieto, Madrilgo Ateneoan, 1930eko apirilaren 25ean.
(17) "Exterminar a los catalanes no parece hacedero" dira gatelerazko hitzak. PSOE eta euskal abertzaletasuna, 19. orria.
(18) PSOE eta euskal abertzaletasuna. Joxe Azurmendi, Hordago argitaletxea, Donostia.19. orrialdea.
(19) Congresos del PSOE en el exilio, volumen II. Archivos Históricos. Editorial Pablo Iglesias, Madrid 1981. XI. biltzarreko (1970eko abuztuaren 13, 14 eta 15) erabakiak jasotzen dituen liburuak atzerritik joandako ia ehun talderen izenak eta ordezkariak jasotzen ditu (145. orrialdea) eta aldiz, Estatuko bat bera ere ez da jasotzen. Dena den taldeak izan bazirela aipatzen da bai erabakien bilduman, data bereko Le Socialiste aldizkarian eta, beraz, ez jasotzearen arrazoia segurtasun arazoak izan daitezke. Iturri berberei jarraiki, XII biltzarrean (1972ko abuztuaren 13, 14 eta 15/ 177. orrialdea) parte hartu zuten ordezkarien zerrendak PSOE-k Estatu barnean zuen hedapen eskasa baieztatzen dute: atzerritik 48 talde joan ziren bitartean, Estatutik Araba, Alicante, Asturias, Catalunya, Córdoba, Gipuzkoa, Madrid, Bizkaia, Valencia, Valladolid eta Sevilla baino ez.
(20) Esan dugu sozialismoaren edukin "humanista eta demokratikoaz" idazki askotan hitzegiten dela, baina erreferentzia zehatz pare bat emategatik XI. biltzarreko erabakien testuak eta 1970eko abuztuaren 27ko Le Socialiste-ko azken arrialdeko artikuloa aipatuko ditugu (Georges Guillek sinatua).
(21) J.V.Cuencak 1972ko martxoaren 30eko Le Sozialisten idatzi zuen "autodeterminazioa astakeria dela, penintsula bururik gabeko izaki batean bihurtzen duelako". Nonbait, buru handikoak izaki, penintsula luze-zabaleran bi buru baino gehiagorentzako ez zegoen lekurik, eta hori Portugali burudun izateko eskubidea onartzen zaiola jota. Beharbada "astakeriaren" aurrean, buru espainiar bakarra onetsiko zuen gehien, ezen portugaldarra izatekotan ez dakigu "astakeria" edo beste zeozer zatekeen.
(22) A.B. sinaduarekin azaltzen da, garai honetako Le Socialiste ia ale guztietan agertzen den sinadura eta beraz, iritzi kualifikatua dela pentsatzeko arrazoi sendoa.
(23) Izenburu berarekin hainbat artikulo argitaratuko ditu sinatzaile honek.
(24) Garapen bidetan dauden herrien autodeterminazio eskubidearen aldeko aldarrikapena onartzen da beste behin XI. biltzarrean
(25) Le Socialiste, 1972ko martxoaren 9ko alean (1. orrialdea). Beste ale batzuetan berretsiko den aipamena.
(26) Miguel Peydro, Las escisiones del PSOE, 1921, 1972 liburuak eta Le Socialiste aldizkariak ederki jasotzen dute alderdiaren belaunaldi eraberritze garapenean gurutzatu ziren kritika, irain, gezur, iseka, salaketa eta bestelakoak, giroaren mikaztasunaren adierazle argiak.
(27) Congresos del PSOE en el exilio. Volumen II. Archivos históricos. Editorial Pablo Iglesias, Madrid, 1981, 180. orrialdea.
(29) Gerra ostetik Le Socialiste izenburupean argitaratu zen aldizkariak El Socialista jatorrizko izena berreskuratuko zuen 1973ko ekainaren 14tik aurrera.
(30) Alderdi Sozialistak PSOE: la ruptura democrática, PSOE, Secretaría de Información y Prensa, 1976, liburuan bildu eta argitaratu zituen 1974ko urritik 1976ko maiatza arte El Socialista aldizkarian argitaratu ziren artikulo garrantzitsuenak.
(31) Hauek ziren greba deialdia luzatu zuten taldeak: Españiako Mugimendu Komunista, ORT, ETA V, ETA V- Liga Komunista Iraultzailea, UGT eta PSOE.
(32) Bi aipamen horiek esandako liburuaren 15. eta 109. orrialdeetatik jaso dira.
(33) 1974ko irailaren lehenengo hamabostaldiko El Socialista aldizkarian argitaratua.
(34) Biltzarrean onartutako gainontzeko erabaki ebazpenak ondokoak dira: antolaketa eta estatutoak, militantearen heziketa, beste (atzerritarrak, guda garaiko zaurituak, komunikabideak, familia, lana eta bestelako gaiak hartzen ditu barruan), prentsa eta propaganda zein alderdiaren kudeaketa.
(35) PSOE: La ruptura democrática, 54. -55. orrialdeak.
(36) 1975ko uztaileko El Socialistak (PSOE: La ruptura democrática, 93. orrialdea), jasotzen du hilabete berean burutu bileran parte hartu zutela Euskadiko Langileen Batzordeak, Euskal Kontseiluordea (EAJ, ANV, Euskaldiko Batzorde Sozialista eta Federazio Herritar Demokratikoa), Ezkerreko Demokrata Kristauak, MCE, ORT, Alderdi Karlista, Galizako Alderdi Sozialdemokrata, Catalunyako Berrantolaketa Sozialista eta Demokratikoa, Españiako Gizarte Batasun Demokratikoa, Valentziako Batasun Demokratikoa, UGT eta Catalunyako Elkargune Demokratikoa. Azken honek eta Federazio Herritar Demokratikoak ez zuten agiria izenpetu nahi izan.
(37) Soziologo talde honek era guztitako lanak eta ikerketa burutu zituen 1971tik aurrera, hala nola hauteskundeen inguruko aurrikuspen ikerketak, hauteskunde kanpainetarako esku liburua (gero 1975ko urrian militante sozialistei emandako ikastarotxoan erabilia), Osasun Erreformarako Legearen inguruko lana eta entrepresa pribatutarako bestelako azterketak. 1975eko udaberrian talde honek Argumento S.A. elkartea sotu zuen, Rafael Lozano militante sozialistaren etxebizitzan bertan domiziliatua. Alderdiaren banaketaren ondotik PSOE "ofizialeko" gehienek taldea utzi zuten, Roberto Dorado izan ezik, zeina Felipe Gonzalezen eskuineko eskua izan zen denbora luzez. Soziologo talde honek harreman zuzenak izan zituen "Friedrich Ebert" fundazioko ordezkariekin baina ez zuten diru laguntzik lortu.
(38) Gogoan izan adibidez garai hartan sozialdemokraten agintepeko RFAk legez debekatzen ziela PCko kideei funtzionarioak izatea. Legeri horrek indarrean dirau.
(39) Hala egin zuten behintzat 1976ko urrian Madrilgo historikoak eta berritzaileak bat egin ondoren XXVII. biltzarrerako ordezkariak aukeratu behar zituztenean. Historikoek 676 fitxa aurkeztu zituzten, berritzaileek 2.000 kide zirela zioten, baina batzar bateratuan (kide guztien bozketa nominala) botu gehien eskuratu zituztn lehenengo lau ordezkarietatik hiru adar historikokoak ziren: Sócrates Gomez, Justo de la Cueva eta Margarita Ayestaran. Gregorio Peces Barba izan zen berritzaile aukeratua (bigarren postuan).
(40) Kasualitatea izan edo ez, Felipe Gónzalez eta Alfonso Guerraren antzera, garai hartako Internazional Sozialistako buruzagi esanguratsuenek euren burua ustelkeri kasutan nahasita ikusi zuten: besteak beste Betino Craxik, Carlos Andres Pérezek, Francois Mitterrandek.
(41) Historikoen aldetik Justo de la Cueva (idazkari nagusia), Margarita Ayestaran (propaganda arduraduna) eta Sócrates Gómez (lehendakaria). Berritzaileen ordezkaritzan Javier Solana eta gero Murtziako gobernadore zibila izango zen Ferreiras agertu ziren.
(42) Justo de la Cueva eta Margarita Ayetarani egindako elkarrizketa. 1999ko urtarrilak 4.
(43) PSOE: la ruptura democrática, 16. orria, 1975eko urtarrila.
(44) Sinatzaileak: Euskal Herriko Langile Batzordeak, Eusko Kontseilu Ordezkaria (EAJ, ANV, Euskadiko Goi Batzorde Sozialista), Ezkerreko Demokrazia Kristaua, MCE, ORT, Alderdi Karlista, Galizako Alderdi Sozialdemokrata, PSOE, Catalunyako Berrantolaketa Sozialista eta Demokratikoa, Espainiako Batasun Sozial Demokratikoa, Pais Valenciá-ko Batasun Demokratikoa eta UGT. (H.D. 93. orria).
(45) Aurreko sinatzaile guztiez gain, oraingoan CNT, STV eta Euskadiko UGT ere azalduko dira. (Ibidem. 98 orria).
(48) Deialdiarekin bat egin zuten gainontzeko erakundeak: MCE, ORT eta UGT.
(50) Atxiloketak, manifestazioen aurkako eta isunak egon bazeuden, baina erabateko jazarpenetik oso urrun (PSOE egoitzak zabaltzen hasi zen). Beste gertaera bitxi bat jaso zen 1975eko abenduaren 8an sozialistek Pablo Iglesiasen heriotzaren urteurrena ospatzera Madrilgo hilerrira joan zirenean: den dena poliziz josita zegoen eta gogor oldartu ziren militante sozialisten aurka. Hantxe zen baten aurka aurka izan ezik, PSOEren segurtasun zerbitzuen scanerrak atzeman baitzuen polizi buruaren agindua: "Al morritos no lo toqueis". Sozialistak pozik behekoak egurtu arren, buruzagia errespetatzen zutelako. Justo de la Cueva eta Margarita Ayetarani egindako elkarrizketa. 1999ko urtarrilak 4.
(51) Ibidem. 216., 221.-222. orrialdeak, 1976ko apirilean eta maiatzan kaleratutako agiriak.
(52) Ibidem. 193. orrialdea, 1976ko urtarrila.
(53) Ibidem. 260. orrialdea, 1976ko iraila.
(54) Gaztelerazko izendapena: Junta Democrática eta Plataforma de Convergencia hurrenez hurren. Partaideak: PSOE, CCOO, Talde Independientea, Ezker Demokratikoa, MC, Alderdi Karlista, PCE, Alderdi Demokrata Herrikoia, Alderdi Sozialdemokrata, Alderdi Sozialista Herrikoia (PSP), Lanaren Alderdi Españiarra, UGT eta Batasun Sozialdemokrata Españiarra.
(55) Socialismo es libertad. Escuela de Verano del PSOE, 1976. Cuadernos para el Diálogo, Madrid, 1976 (104. orria).
(56) Ibidem. 41., 42., 43. orriak.
(61) Ibidem 241, 242, 423 orriak.
(72) PSOEren XXVII. biltzarrean izan ziren, besteak beste, Willy Brandt Internazional Sozialistako burua, Olof Palme suediarra, Daniel Mayer eta Francois Mitterrand frantziarrak, Pietro Nenni italiarra, Anselmo Sules txiletarra eta Michael Foot Erresuma Batuko laborista.
(73) XXVII Congreso PSOE, Edición a cargo de Alfonso Guerra. Avance, 1977.
(74) "Pais" gaztelerako hitza jarri dut batetik euskarazko "nazio, aberri eta herri" hitzen aldean nabardura desberdinak dituelako eta, bestetik, PSOEk oso gutxitan erabiltzen duelako hitz hori Estatuaren lurralde antolaketari buruz ari denean.
(75) "España mañana será republicana" zen leloa.
(76) "¡Palestina vencerá!", hitzez hitz.
(77) Punto y Hora de Euskal Herria aldizkaria, 1976ko apirila, 1-15.
(78) Ibidem., 1976ko ekaina, 16-30.
(79) Felipe González, Ramón Rubial, Alfonso Guerra, Enrique Múgica, Luis Yáñez, Guillermo Galeote, Javier Solana, Eduardo López, Jose Mª Benegas, Cármen García, Joseph Albinjana, Luis G. Llorente, Nicolás Redondo, Antonio Miralles, Jose Mª Triginer eta Miguel Boyer ziren Batzorde Eragileko kideak.
(80) Escuela de verano del PSOE, 1976, Cuadernos Para el Diálogo, Madrid, 1976, 30-31 orriak.
(81) PSOEko kide zaharrenei ezaguna zitzaien jokabide hau, izan ere Guda Zibila hasi orduko Falangeko zenbait kidek bere izena eman zuen CNTn, Madrid indar errepublikarren eskutan izandik heuren burua salbu jartzeko. Faxisten menpe zeuden lurraldetan alderantzizko fenomenoa gertatu zen, eta 1977an PSOE legeztatu orduko, alderdi sozialistari egokitu zitzaion txanda. Aurreikusten zen etorkizun aldakorrari PSOEk maiz luzatuta zion publikoki errepresioaren erantzunkizunak ordainarazteko konpromezua, beste gauza batzuen artean. Barrionuevo bera karlista zen PSOEren buruzagi bihurtu aurretik.
(82) Jose Félix Tezanos, Sociología del socialismo español. Madrid, Editorial Tecnos, 1983, 91 orria.
(83) Richard Gunther, Giacomo Sani y Goldie Shabad: El sistema de partidos políticos en España, Madrid, Centro de Investigaciones Sociológicas, 1986, pag 181.
(84) Caciagli, Mario: Elecciones y partidos en la transición española, Madrid, Centro de Investigaciones Sociológicas, 1986, 210. orria.
(85) 1977ko hauteskundeak baino egun batzuk lehenego Diario 16 aldizkariak "Te equivocas Felipe" artikulo historikoa argitaratu zuen, Madrilgo historikoen buru izandako Justo de la Cuevak sinatuta. Artikulo bera El Socialista aldizkarian argitaratzeko plantxak jada prestatuta zeudenean kendu zuten errotatibatik, baina gero, bitxia bada ere, alderdiaren zuzendaritzaren erantzuna bai argitaratu zutela. Buruzagi sozialista honek alderdia uzten zuela iragarriz zabalkunde haundia izan zuen beste artikulo bat idatzi zuen 1978ko abuztuan (Posible aldizkariak honela zabaldu zuen lehenengo orria: "Felipe Traiciona al PSOE"), baina ordurako beste hirurogehi kiderekin "Promarx S.A." elkarte anonimoa sortu zuten euren idei ezkertiarrak zabaltzeko.
(86) Biltzarraren bigarren zatira lehenengora baino kide gutxiago joan arren, bertan izandako delegatuen %83ak ardura eserleku bat estaltzen zuen: %17´2 parlamentarioak ziren, %13´1 alkateak eta %26´9 zinegotziak. Gainontzekoak, nazio, lurralde edo herrialdeko batzordeetako kideak ziren. Eta kontutan izanda kideen %49ak senitarteko bat duela alderdian, Justo de la Cuevak ondorioztatzen du militanteen erdiak PSOE alderdian duela diru iturri nagusia. De la Cueva Justo: "El PSOE de Felipe González 1974-1988: del Socialismo revolucionario marxista al neofranquismo sociológico", en Euskadi, la renuncia del PSOE, Txalaparta argitaletxea, 195. orria.
(87) El Socialista, 1977ko urtarrilak 15, 6.-7. orriak.
(88) Punto y Hora de Euskal Herria, 1977, martxoak 17-23.
(89) "Nafarroa, Gipuzkoa, Araba eta Bizkaiko federazioek, Biltzarrean gehiengoz hartutako erabakiari jarraiki, osatu zuten (gehiengoaren erabakiz ere) Euskadiko Alderdi Sozialista, PSOEen federatua". Partido Socialista de Euskadi, PSOE. José María Benegas, Valentín Díaz. Luis Haranburu editor, Col. Hemen Nº 5, 13. orria. Ikusten denez, Hego Euskal Herriaren lurraldetasunaren inguruan ez dago auzirik.Alderdiaren egituraketa eredua hau izan zen 1979ko lehenengo hilabeteak arte. Hego Euskal Herriaren zatiketa instituzioalaren aldeko jarrera Konstituzioa onartu ondorengo kontua da bere gora-behera eta bilakaera guztiarekin (hasieran Nafarroa Euskal Herriko lurralde zatiezina zela esatetik -"para nosotros Navarra es tierra vasca", goian aipatu liburuaren 21. orria- geroko egitasmo instituzioal berezituaren defentsara, tartean inoiz iritzi zuzen-zehatzik eskatu ez zitzaien nafarren borondatearen baitako erakundetzetik pasatuz). Konstituzioaren ondoko Euskal Herriaren antolaketa instituzionalaren auzi korapilotsu eta eztabaidatsuaren hastapena edo aurrekariak lan honen tenpus eta testuinguruarekin bat egiten dute. PSOEren bilakaera orokorraren baitako beste atal bat da, gainontzeko guztiekin (marxismoa, autodeterminazioa, militante uholdea, ezkutuko hitzarmenak, inboluzio mehatxua...) harreman zuzena duena. Azterketa lerro interesgarria baina orri hauetan garatuko ez duguna.
(90) El Socialista, 1976ko abenduak 5, 3. orrialdea.
(91) El Socialista, 1977ko apirilaren 1-15.
(92) Punto y Hora de Euskal Herria, maiatzak 19-25.
(93) Hauteskundeen garrantzia azpimarratzeko azalpenetan murgiduta, Enrique Mugicak Eibarren egindako mitinean bai esan zuela, "autodeterminazioa agintzen dizuegu". Punto y Hora de Euskal Herria, 1978ko azaroa, 9-15.
(94) El Socialista, 1997ko apirilak 23.
(95) "Reconocimiento de los derechos individuales y colectivos de los pueblos de España".
(96) El Socialista, 1977ko maiatzak 7.
(97) El Socialista, 1977ko ekainak 12.
(98) 1977ko hauteskundeekin alderatuz, 1979ko apirilaren 3an PSOEk ia milioi terdi bozka galdu zituen, laurden bat. 1977an 6.039.840 bozka, 1979an 4.598.023. De la Cueva, Justo:"Metamorfosis nazi-fascista del Estado español". Justo de la Cueva, Lizarra, 1981, 30. orrialdea.
(99) Punto y Hora de Euskal Herria, 1978, apirilak 20-26.
(100) Punto y Hora de Euskal Herria, 1978, urriaren 5-11. El Socialista, 1978ko urria.
(101) Punto y Hora de Euskal Herria, 1977ko uztailak 28-abuztuak 2.
(102) Ibidem. 1978ko ekainak 22-28.
(103) Ibidem. 1978ko ekainak 29-uztailak 5.
(104) Ibidem. 1978ko abuztuaren 10-16ko aleko orrietan aipatua.
(105) Ibidem. 1977ko ekainak 9-15 eta hauteskunde egitaraua bera.
(106) El Socialista, 1978ko irailak 10.
(107) El Socialista, 1978ko uztailak 23.
(108) Itzulpen zaileko hitza denez, jatorrizko izendapena jaso da.
(109) El Socialista, 1978ko uztailak 9.
(110) Ibidem. 1978ko urriak 2.
(111) Ibidem. 1978ko uztailak 9.
(112) Ibidem. 1978ko uztailak 23.
(113) Ezpala aldizkaria, 1znb, 1996.
(114) El Socialista, 1978ko abenduak 17.
(115) Ibidem. 1978ko uztailak 23.
(116) Ibidem. 1977ko uztailak 3.
(117) Ibidem. 1977ko uztailak 10.
(118) Ibidem. 1977ko uztailak 31.
(119) Ibidem. 1977ko uztailak 10.
(120) Ibidem. 1977ko urriak 23.
(121) Ibidem. 1977ko uztailak 17.
(122) Ibidem. 1977ko azaroak 6.
(123) Egin, 1978ko maiatzak 2.
(124) El Socialista, 1978ko abenduaren 3a.
(125) Ibidem. 1978ko urriak 10.
(126) Punto y Hora de Euskal Herria, 1978ko apirilak 20-26.
(127) El Socialista, 1978ko abuztuaren 6a.
(128) El Socialista, 1977ko urriak 2.
(129) Punto y Hora de Euskal Herria, apirilak 20-26.
(130) El Socialista, 1978ko abenduak 10.
(131) Ibidem. 1977ko urriak 2.
(132) Ibidem. 1978ko urriak 22.
(133) Ibidem. 1978ko uztailak 30.
(134) Ibidem. 1977ko uztailak 1.
(135) Ibidem. 1978ko uztailak 23.
(136) Punto y Hora de Euskal Herria, 1978ko uztailak 6-12.
(137) El Socialista, 1977ko uztailak 10.
 |
 |